Wacana Perlembagaan tentang Hak Berhimpun: Analisis Akta Perhimpunan Aman 2012

Pada 15 Januari 2025, Sekretariat Rakyat Benci Rasuah (SRBR) telah memaklumkan pihak polis mengenai penganjuran protes Rakyat Benci Rasuah (‘’protes tersebut’’), yang dirancang untuk diadakan pada 25 Januari 2025. Walau bagaimanapun, ketua polis Dang Wangi menyatakan bahawa penganjuran protes tersebut tidak mematuhi syarat di bawah Akta Perhimpunan Aman 2012 (APA), kerana penganjur belum memperoleh kebenaran daripada penghuni tempat perhimpunan.[i] Selain itu, beliau memberi amaran kepada orang awam supaya tidak menyertai perhimpunan yang melanggar undang-undang.[ii] Pada 2 Februari 2025, insiden ini berlanjutan apabila pihak polis memanggil 13 individu yang terlibat dalam protes tersebut, termasuk pelajar universiti, untuk merekodkan kenyataan mereka berhubung perhimpunan yang diadakan pada 25 Januari.[iii]

Persatuan Undang-Undang Universiti Malaya (UMLS) mengiktiraf usaha Perdana Menteri yang bersetuju untuk meminda bahagian yang berkaitan dalam APA dan menghentikan siasatan terhadap individu-individu yang terlibat.[iv] Walaupun isu ini mungkin bersifat akademik, perbincangan tetap relevan kerana ia melibatkan kepentingan awam yang ketara dalam menilai sama ada pihak berkuasa telah bertindak selaras dengan undang-undang. Selain itu, ia berfungsi sebagai peringatan penting mengenai keperluan untuk reformasi dalam APA. Berdasarkan kepentingan hak berhimpun yang dijamin dalam Perlembagaan Persekutuan, UMLS ingin menyatakan pendirian kolektif kami mengenai isu ini dari sudut pandangan undang-undang.

Hak Asasi dan Sekatan Perundangan terhadap Kebebasan Berhimpun

Pertama sekali, UMLS mengakui bahawa hak untuk berhimpun bukanlah hak yang mutlak. Perkara 10(1)(b) Perlembagaan Persekutuan memperuntukkan bahawa semua warganegara mempunyai hak untuk berhimpun secara aman.[v] Walau bagaimanapun, hak ini tertakluk kepada sekatan yang dibenarkan oleh Perlembagaan dan boleh dikenakan oleh Parlimen atas alasan keselamatan serta ketenteraman awam.[vi]

Dalam konteks ini, APA menetapkan prosedur yang mesti dipatuhi semasa menganjurkan protes, terutamanya  notis pemberitahuan mengenai perhimpunan seperti yang dinyatakan dalam Seksyen 9 APA.[vii]

Kontroversi timbul apabila Ketua Polis menyatakan bahawa protes tersebut adalah haram kerana penganjur belum mendapatkan kebenaran daripada penghuni lokasi perhimpunan. Apabila Seksyen 10 dibaca bersama Seksyen 11 APA, kebenaran pemunya atau penghuni tempat perhimpunan diwajibkan dalam situasi-situasi tertentu.

Bahagian berkaitan Seksyen 10 dan Seksyen 11 APA adalah seperti berikut:[viii]

Seksyen 10 dan Seksyen 10(c)	Seksyen 11
Seksyen 10Pemberitahuan yang dibuat di bawah subseksyen 9(1) hendaklah- Seksyen 10(c)(c) disertai dengan suatu salinan persetujuan pemunya atau penghuni tempat perhimpunan, jika berkenaan;	Penganjur suatu perhimpunan, selain suatu perhimpunan keagamaan atau perarakan pengebumian atau suatu perhimpunan yang diadakan di tempat perhimpunan yang ditetapkan, hendaklah memperoleh persetujuan pemunya atau penghuni tempat perhimpunan untuk menggunakan tempat perhimpunan itu bagi maksud perhimpunan.

Keabsahan Syarat yang Ditetapkan oleh Ketua Polis

Lokasi protes tersebut berlangsung dari pintu masuk jalan SOGO Mall (SOGO) ke Dataran Merdeka.[ix] Dalam kenyataan yang berbeza, Ketua Polis dan Menteri Dalam Negeri, Dato’ Seri Saifuddin Nasution, menyatakan bahawa penganjur protes perlu mendapatkan kebenaran daripada SOGO serta Dewan Bandaraya Kuala Lumpur.[x]

Kebenaran daripada pemunya atau penghuni tempat perhimpunan bukanlah keperluan mandatori dalam semua situasi, seperti yang dinyatakan dalam Seksyen 10(c) APA. Oleh itu, persoalan utama adalah sama ada laluan protes tersebut memerlukan kebenaran. UMLS akan menilai persoalan undang-undang ini berdasarkan dua asas.

Adakah Kelulusan SOGO merupakan Prasyarat:  

Protes tersebut bermula di jalan masuk SOGO, yang menimbulkan ketidakpastian kerana APA tidak menjelaskan sama ada keperluan untuk mendapatkan persetujuan pemunya terpakai kepada jalan yang berdekatan dengan harta persendirian. Walau bagaimanapun, jalan raya jelas ditakrifkan sebagai tempat awam berdasarkan tafsiran harmonis Seksyen 3 dalam kedua-dua APA dan Akta Pengangkutan Jalan 1987.[xi]

Oleh itu, persetujuan pemilik atau penghuni SOGO tidak diperlukan kerana tempat himpunan tersebut secara sah dianggap sebagai kawasan awam di luar hak milik SOGO. 

Pada tahap paling asas, mungkin hanya terdapat keperluan untuk memaklumkan pihak pengurusan SOGO mengenai penganjuran protes yang berlangsung di kawasan berhampiran kompleks beli-belah mereka. Namun, tanggungjawab itu, seperti yang termaktub dalam Seksyen 12 APA, terletak sepenuhnya di bawah kuasa ‘pegawai yang menjaga daerah polis’, dan bukannya pada pihak penganjur. Walau bagaimanapun, sebarang bantahan daripada pihak ketiga terhadap sesuatu perhimpunan tidak boleh dijadikan alasan untuk menyekat hak perlembagaan seseorang untuk berhimpun.[xii]

Adakah Kelulusan Dewan Bandaraya Kuala Lumpur (DBKL) Suatu Keperluan?:  

Seperti yang dinyatakan, terdapat dakwaan bahawa kebenaran daripada DBKL diperlukan untuk mengadakan protes di Dataran Merdeka. Dataran Merdeka merangkumi kedua-dua jalan utama serta taman awam yang boleh diakses oleh orang ramai. Oleh itu, ia boleh dikatakan tergolong dalam definisi ‘kawasan awam’ di bawah Seksyen 3 APA.  

Namun demikian, ada yang berpendapat bahawa DBKL merupakan pemunya atau penghuni Dataran Merdeka, sekali gus mewajibkan penganjur mendapatkan keizinannya. Di bawah Seksyen 63 Akta Kerajaan Tempatan, pihak berkuasa tempatan dikatakan mempunyai kawalan am terhadap kawasan awam. Oleh itu, diakui bahawa Dewan Bandaraya Kuala Lumpur memang mempunyai kawalan am terhadap Dataran Merdeka. Selain itu, Seksyen 8 Undang-Undang Kecil Kerajaan Tempatan (Wilayah Persekutuan Kuala Lumpur) 1992 menghendaki kelulusan Datuk Bandar diperoleh sebelum sebarang perhimpunan diadakan di kawasan awam. Kuasa untuk memberikan kelulusan sedemikian terletak pada Datuk Bandar, menurut Seksyen 9 Undang-Undang Kecil tersebut.  Selain itu, satu lagi aspek undang-undang penting yang sering terlepas pandang oleh pihak berkuasa ialah keperluan kelulusan DBKL. Jika kelulusan tersebut diwajibkan bagi penganjuran perhimpunan di Dataran Merdeka, maka atas prinsip yang sama, kebenaran juga seharusnya diperoleh untuk protes di jalan awam di hadapan SOGO, memandangkan kedua-dua lokasi berada di bawah kawalan am DBKL. Oleh itu, keperluan kelulusan DBKL menjadi persoalan undang-undang utama yang berpotensi sama ada menyokong atau melemahkan kedudukan pihak berkuasa.

Oleh yang demikian, bagi menjawab persoalan sama ada kelulusan DBKL diperlukan, dua persoalan undang-undang perlu diteliti dan dijelaskan. Pertama, adakah kawalan am DBKL termasuk dalam takrifan pemunya/penghuni di bawah Seksyen 11 APA? Kedua, adakah syarat dalam undang-undang kecil bersifat mandatori?

Dalam menjawab persoalan undang-undang pertama, pemilik ialah seseorang yang mempunyai hak untuk menggunakan, mengurus dan menikmati sesuatu harta; manakala penghuni boleh didefinisikan sebagai individu yang mempunyai hak milikan atau kawalan ke atas sesuatu harta atau premis.[xiii] Berdasarkan bacaan prima facie secara bersama terhadap APA,[xiv] Akta Kerajaan Tempatan,[xv] dan Undang-Undang Kecil Kerajaan Tempatan (Wilayah Persekutuan Kuala Lumpur) 1992,[xvi] DBKL sememangnya mempunyai bidang kuasa am terhadap kawasan awam.[xvii] Namun begitu, ada pihak yang berpendapat bahawa tempat seperti Dataran Merdeka adalah milik orang awam secara keseluruhan, dengan menegaskan bahawa tiada satu pihak pun yang mempunyai hak pemilikan eksklusif ke atas kawasan tersebut.[xviii]

UMLS ingin menegaskan bahawa sekiranya pihak berkuasa tempatan dianggap sebagai pemilik atau penghuni ruang awam, ia akan mewujudkan suatu duluan (‘precedent’) yang berbahaya. Jika DBKL dikategorikan sebagai pemunya atau penghuni, setiap demonstrasi yang diadakan di mana-mana ruang awam, termasuk jalan raya, laluan pejalan kaki, dan taman terbuka, akan memerlukan kelulusan pihak berkuasa tempatan, suatu keperluan yang tidak praktikal dan tidak munasabah. Kekaburan ini menimbulkan kebimbangan serius mengenai skop Seksyen 11 APA, terutamanya dalam cara ia boleh diterapkan kepada ruang awam. Sekiranya ruang awam tertakluk kepada keperluan kebenaran yang sama seperti harta persendirian, ia berisiko menukar hak asasi individu menjadi sekadar keistimewaan yang bergantung sepenuhnya pada budi bicara kerajaan.

Walaupun hak untuk berhimpun bukanlah hak mutlak kerana ia tertakluk kepada sekatan tertentu,[xix] keperluan kebenaran dalam Seksyen 11 APA tetap kabur dan berpotensi digunakan secara sewenang-wenangnya, terutamanya dalam menentukan sama ada ruang awam memerlukan kelulusan daripada 'pemilik' atau 'penghuni'. Berikutan kekaburan ini, tafsiran yang diberikan mesti mengutamakan perlindungan hak asasi. Mahkamah secara konsisten memutuskan bahawa peruntukan Perlembagaan berkaitan kebebasan asasi hendaklah ditafsirkan secara luas, manakala sebarang peruntukan yang mengehadkan kebebasan asasi mesti ditafsirkan secara sempit.[xx]

Dalam kes Tan Tek Seng v Suruhanjaya Perkhidmatan Pendidikan, Hakim Gopal Sri Ram menegaskan bahawa Perkara 8(1) Perlembagaan Persekutuan,[xxi] yang mengabadikan doktrin kesamarataan, mempunyai kesan 'menyeluruh' yang melindungi rakyat daripada sekatan sewenang-wenangnya dalam melaksanakan hak mereka.[xxii] Oleh itu, selagi tiada peruntukan yang jelas yang mensyaratkan keperluan tersebut, hak untuk berhimpun secara aman tidak boleh disekat secara tidak wajar.

Selaras dengan prinsip-prinsip tafsiran perlembagaan yang ditetapkan, mahkamah telah memberikan 'makna yang diperluas' kepada Perkara 10(1)(b), di mana perkataan 'sekatan' harus dibaca bersama dengan perkataan 'munasabah'.[xxiii] Oleh itu, sebarang sekatan yang dikenakan bukan sahaja mesti selaras dengan objektif undang-undang, iaitu mengekalkan ketenteraman dan keselamatan awam,[xxiv] tetapi juga harus memenuhi prinsip kemunasabahan.[xxv]

Selain itu, seperti yang ditegaskan dalam kes Pendakwa Raya v Azmi Sharom, walaupun Parlimen mempunyai budi bicara penuh dalam menilai kewajaran sesuatu peruntukan, kuasa tersebut bukanlah mutlak. Sebaliknya, ia masih tertakluk kepada ujian kesesuaian (‘proportionality test’) bagi memastikan kesahihannya.[xxvi] Seperti yang dirumuskan dalam kes Sivarasa Rasiah v Badan Peguam Malaysia:[xxvii]

‘... semua bentuk tindakan negara — sama ada legislatif atau eksekutif — yang melanggar hak asasi mesti (a) mempunyai objektif yang cukup penting untuk membenarkan sekatan terhadap hak tersebut; (b) langkah-langkah yang dirangka oleh tindakan negara yang berkenaan bagi mencapai objektifnya mesti mempunyai hubungan yang rasional dengan objektif tersebut; dan (c) cara yang digunakan oleh tindakan negara yang berkenaan untuk mengehadkan hak yang ditegaskan mesti seimbang dengan objektif yang ingin dicapai.’

Dengan mengaplikasikan ujian ini, Seksyen 11 APA tidak seharusnya ditafsirkan sebagai memerlukan kebenaran penghuni bagi perhimpunan di tempat awam kerana tafsiran ini tidak munasabah atau seimbang. Objektif utama sekatan adalah untuk memastikan keselamatan dan ketenteraman awam, namun keperluan mendapatkan kebenaran pihak berkuasa tempatan bagi tempat awam tidak mempunyai hubungan rasional dengan objektif tersebut. Kebimbangan mengenai keselamatan telahpun ditangani dengan memadai melalui keperluan notis pemberitahuan kepada polis di bawah Seksyen 9 APA.

Menyokong pandangan ini, dalam kes R v Chief Constable of Gloucestershire Constabulary, mahkamah memutuskan bahawa tindakan polis yang menyekat perhimpunan awam adalah tidak seimbang kerana terdapat alternatif yang kurang drastik untuk memastikan keamanan dan ketenteraman.[xxviii] Dalam konteks ini, penting untuk menekankan bahawa APA menyediakan mekanisme alternatif selain daripada mengenakan sekatan secara langsung. Ketua polis boleh berunding dengan penganjur perhimpunan untuk perbincangan lanjut, seperti yang diperuntukkan di bawah Seksyen 13 APA.[xxix] Walaupun penganjur perhimpunan telah mengambil inisiatif untuk berbincang dengan pihak polis mengenai perhimpunan tersebut, tiada usaha serupa yang dilakukan oleh pihak polis.[xxx]

Mengenai persoalan undang-undang kedua, kuasa untuk menyekat kebebasan asasi terletak sepenuhnya di tangan Parlimen. Oleh itu, meskipun undang-undang kecil mungkin menetapkan syarat bagi mendapatkan kebenaran sebelum sesuatu perhimpunan diadakan, syarat tersebut, sekiranya ia menjejaskan atau menyekat hak seseorang untuk berhimpun, boleh dianggap sebagai tidak berperlembagaan.[xxxi]

Pandangan Pihak Eksekutif Mengenai Isu dan Keperluan Penguatkuasaan Undang-Undang Secara Konsisten

Kebimbangan juga timbul mengenai komen yang dikeluarkan oleh ahli eksekutif kerajaan yang menyokong tindakan Ketua Polis. Pada 21 Januari 2025, Menteri Dalam Negeri, Saifuddin Nasution Ismail, sependapat dengan Ketua Polis menggesa penganjur untuk mendapatkan kebenaran terlebih dahulu dari SOGO dan DBKL sebelum mendirikan perhimpunan.[xxxii] Menteri Komunikasi, Fahmi Fadzil, menyatakan pendiriannya yang serupa.[xxxiii]

Walaupun UMLS mengakui bahawa kabinet yang diketuai oleh Perdana Menteri, Datuk Seri Anwar Ibrahim, telah mengumumkan sokongannya,[xxxiv] untuk ‘menghormati kebebasan berhimpun yang dijamin oleh perlembagaan persekutuan’ pada 24 Januari 2025, kebimbangan yang serius tercetus apabila pegawai tinggi kerajaan telah mengeluarkan kenyataan mengenai undang-undang yang tidak konsisten secara sewenang-wenangnya.[xxxv] Tidak kira sama ada komen tersebut mempunyai asas undang-undang ataupun tidak, percanggahan ini boleh membentuk suatu representasi yang menjejaskan hak perlembagaan seseorang.

Selain itu, lebih mengecewakan apabila individu-individu yang terlibat dalam perhimpunan tersebut masih dipanggil untuk siasatan, bercanggah dengan kenyataan yang telah dikeluarkan oleh pihak eksekutif. Situasi ini boleh dikatakan sebagai satu pelanggaran yang jelas terhadap jangkaan sah yang wujud atas mereka sebagai eksekutif tertinggi kerajaan, terutamanya apabila Perdana Menteri dan Menteri Dalam Negeri telah mengiktiraf pengesahan perhimpunan tersebut.[xxxvi] Oleh itu, pihak eksekutif terhalang secara estoppel daripada mengambil apa-apa tindakan terhadap mereka.[xxxvii]

Pendirian Kami

Di sebalik hujah undang-undang, UMLS berpendirian teguh bahawa hak untuk berhimpun secara aman adalah tunjang utama kepada sebuah negara demokrasi yang berfungsi dengan baik dan penting untuk keterlibatan masyarakat yang perlu dipertahankan. Daripada Perarakan Washington yang mengubah landskap Amerika, hinggalah ke Perarakan anti-Malayan Union yang membuka jalan kepada kemerdekaan negara kita, kebebasan bersuara sentiasa menjadi pemangkin perubahan dalam negara kita dan di seluruh dunia.

Walaupun UMLS memuji komitmen Perdana Menteri dalam memperkenalkan pindaan kepada APA,[xxxviii] kami menyuarakan kebimbangan masyarakat awam dan pihak berkepentingan bahawa reformasi ini mesti dilaksanakan tanpa kelewatan yang tidak sewajarnya. Proses pindaan ini hendaklah dilaksanakan secara telus, dengan konsultasi pihak-pihak yang relevan secara holistik sebelum membuat perubahan akhir.[xxxix]

Kebebasan ini tidak seharusnya hanya dilindungi melalui kata-kata dalam undang-undang, tetapi juga mesti dipelihara dalam pelaksanaan sebenar. Selain usaha legislatif, kerajaan juga perlu memastikan bahawa pihak berkuasa awam bertindak secara konsisten dalam batas undang-undang, serta mengelakkan amalan mengeluarkan kenyataan yang bercanggah dengan undang-undang atau bertindak secara sewenang-wenangnya tanpa asas yang sah.

Oleh itu, kami menyeru Kerajaan Madani, yang berpegang teguh kepada prinsip hak asasi,[xl] untuk merebut peluang ini dan membuktikan bahawa mereka adalah pelindung, bukan penghalang kepada kebebasan asas. Hak untuk berhimpun mesti dipertahankan bukan sekadar kerana ia dibenarkan oleh undang-undang, tetapi kerana ia adalah tunjang utama kepada demokrasi yang subur. Seperti yang dinyatakan oleh Lord Denning dalam Hubbard v Pitt.[xli]

‘The right to demonstrate and the right to protest on matters of public concern are rights which it is in the public interest that individuals should possess; and, indeed, that they should exercise without impediment so long as no wrongful act is done. It is often the only means by which grievances can be brought to the knowledge of those in authority - at any rate with such impact as to gain a remedy. Our history is full of warnings against suppression of these rights.’

*Kami ingin menyampaikan penghargaan yang tulus kepada Sekretariat Rakyat Benci Rasuah (SRBR), Himpunan Advokasi Rakyat Malaysia (HARAM) dan Tobey Qi-Sean a/l Arun Prakash atas sumbangan dalam menyediakan fakta-fakta penting mengenai kejadian tersebut, yang sangat membantu dalam analisis dan pemahaman kami terhadap perkara ini.

Klausa Penafian:

Sebarang kandungan dan pendapat yang dikemukakan dalam kenyataan ini tidak semestinya menggambarkan kedudukan rasmi Fakulti Undang-undang, Universiti Malaya dan Universiti Malaya masing-masing. Persatuan Undang-Undang Universiti Malaya juga hanya memilih beberapa isu penting untuk dihuraikan dan ini tidak semestinya memberikan gambaran keseluruhan berkenaan kejadian tersebut. Persatuan Undang-Undang Universiti Malaya hanya berhasrat untuk memberikan pandangan kolektif kami melalui isu ini dari perspektif undang-undang akademik.

Persatuan Undang-Undang Universiti Malaya (UMLS) 24/25

19 Februari 2025

Emel: lawsocietyum@gmail.com

Laman sesawang: www.umlawsociety.com 

“The Will To Do, The Soul To Dare”

[i]  Tham, Y.L. (2025, 21 Jan). Cops advise against attending rally on Saturday that lacks venue owner’s consent. The Edge Malaysia. Diperoleh dari <https://theedgemalaysia.com/node/741895> Laman diakses pada 13 Feb 2025.

[ii] Lihat nota kaki 1.

[iii] Tobey Qi-Sean a/l Arun Prakash (2025, 3 Feb). Penyelaras Mobilisasi, Himpunan Rakyat Benci Rasuah. Temu bual dengan Persatuan Undang-Undang Universiti Malaya.

[iv] Malaysia, Perbahasan Parlimen, Wakil, Sesi Parlimen Kelima Belas, Sesi Pertama, 13 Februari 2025, halaman 1-2 (Datuk Seri Anwar Ibrahim)

[v] Perkara 10(1)(b) Perlembagaan Persekutuan.

[vi] Lihat nota kaki 5.

[vii] Seksyen 9 Akta Perhimpunan Aman 2012.

[viii] Seksyen 10 dan 11 Akta Perhimpunan Aman 2012.

[ix] FMT Reporters. (2025, 16 Jan). NGOs, student groups to rally against graft in KL on Jan 25. Free Malaysia Today. Diperoleh dari <https://www.freemalaysiatoday.com/category/nation/2025/01/16/ngos-student-groups-to-rally-against-graft-in-kl-on-jan-25/>. Laman diakses pada 13 Feb 2025.

[x] FMT Reporters. (2025, 31 Jan). Saifuddin suggests easing ‘processes’ for peaceful assemblies. Free Malaysia Today. Diperoleh dari <https://www.freemalaysiatoday.com/category/nation/2025/01/31/saifuddin-suggests-easing-processes-for-peaceful-assemblies/>. Laman diakses pada 13 Feb 2025.

[xi] Seksyen 3 Akta Perhimpunan Aman 2012; Seksyen 3 Akta Pengangkutan Jalan 1987.

[xii] Shad Saleem Faruqi. (n.d.). Article 10 - Freedom of assembly. 

[xiii] Garner, B.A. (2019). Definition of “owner” and “occupier”. In B.A. Garner (Ed.) Black’s Law Dictionary (11th. Ed., p. 1345, 1423). Diperoleh dari <https://www.westlaw.com/>. Laman diakses pada 13 Feb 2025. 

[xiv] Seksyen 3 dan Seksyen 4 Akta Perhimpunan Aman 2012.

[xv] Seksyen 63 Akta Kerajaan Tempatan 1976.

[xvi] Seksyen 2 Undang-Undang Kecil Kerajaan Tempatan (Dataran Merdeka) (Wilayah Persekutuan Kuala Lumpur) 1992.

[xvii] Seraj, Z. (2024, 14 April). Yes, you need DBKL’s consent to rally in Dataran Merdeka, experts say. Malay Mail. Diperoleh dari: <https://www.malaymail.com/news/malaysia/2024/04/15/yes-you-need-dbkls-consent-to-rally-in-dataran-merdeka-experts-say/126931>. Laman diakses pada 17 Feb 2025.

[xviii] Nagarajan, R. (2025, 21 Jan). DBKL permission not needed to gather at Dataran Merdeka, says lawyer. Free Malaysia Today. Diperoleh dari: <https://www.freemalaysiatoday.com/category/nation/2025/01/21/dbkl-permission-not-needed-to-gather-at-dataran-merdeka-says-lawyer/>. Laman diakses pada 16 Feb 2025.

[xix] Lihat notakaki 5.

[xx] CTEB & Anor v Ketua Pengarah Pendaftaran Negara, Malaysia & Ors [2021] MLJU 887, [26]; Letitia Bosman v Public Prosecutor & Ors (No 1) [2020] 5 MLJ 277, [173]; Lee Kwan Woh v Public Prosecutor [2009] 5 MLJ 301, [13]; Dato Menteri Othman bin baginda & Anor v Dato Ombi Syed Alwi bin Syed Idrus [1981] 1 MLJ 29, 32.

[xxi] Perkara 8(1) Perlembagaan Persekutuan.

[xxii] [1996] 1 MLJ 261, 282.

[xxiii] [2010] 2 MLJ 333, [30].  

[xxiv] Lihat notakaki 22.   

[xxv] Dr Mohd Nasir bin Hashim v Menteri Dalam Negeri Malaysia [2006] 6 MLJ 213, [9].

[xxvi] [2015] 6 MLJ 751, [42]–[43].

[xxvii] Lihat notakaki 23 dan 30. 

[xxviii] [2006] UKHL 55, 53.

[xxix] Seksyen 13 Akta Perhimpunan Aman 2012.

[xxx] Lihat notakaki 3. 

[xxxi] Dewan Undangan Negeri Kelantan & Anor v Nordin bin Salleh & Anor [1992] 1 MLJ 697, 713.

[xxxii] Hassan, H. (2025, 24 Jan). Bowing to public pressure, Malaysia PM Anwar now says anti-graft rally can go ahead in KL. The Straits Times. Diperoleh dari: <https://www.straitstimes.com/asia/se-asia/bowing-to-public-pressure-malaysia-pm-anwar-now-okays-anti-corruption-rally-in-kl>. Laman diakses pada 14 Feb 2025. 

[xxxiii] Azemi, A. (2025, 22 Jan). Polis Ada Perkiraan Untuk Tolak Himpunan Rakyat Benci Rasuah - Fahmi. MalaysiaGazette. Diperoleh dari: <https://malaysiagazette.com/2025/01/22/polis-ada-perkiraan-untuk-tolak-himpunan-rakyat-benci-rasuah-fahmi/#google_vignette>. Laman diakses pada 14 Feb 2025.

[xxxiv] Lihat nota kaki 33.

[xxxv] Malay Mail. (2025, 25 Jan). ‘Govt committed to freedom of assembly,’ says Saifuddin Nasution as Home Ministry to facilitate smooth running of anti-corruption rally. Malay Mail. Diperoleh dari:<https://www.malaymail.com/news/malaysia/2025/01/25/govt-committed-to-freedom-of-assembly-says-saifuddin-nasution-as-home-ministry-to-facilitate-smooth-running-of-anti-corruption-rally/164503>. Laman diakses pada 14 Feb 2025. 

[xxxvi] Malay Mail. (2025, January 24). PM Anwar says ‘go ahead, protest against corruption’ ahead of anti-graft rally, criticises attempts to blame him for pre-administration cases. Malay Mail. Diperoleh dari:<https://www.malaymail.com/news/malaysia/2025/01/24/pm-anwar-says-go-ahead-protest-against-corruption-ahead-of-anti-graft-rally-criticises-attempts-to-blame-him-for-pre-administration-cases/164475>. Laman diakses pada 16 Feb 2025.

[xxxvii] Dr Chandra Muzaffar v Universiti Malaya [2002] 5 MLJ 369, 387.

[xxxviii] Malaysiakini. (2025, 31 Jan). Home minister moots scrapping approval process for peaceful rallies. Malaysiakini. Diperoleh dari: <https://www.malaysiakini.com/news/733161>. Laman diakses pada 13 Feb 2025.

[xxxix] Shesshsan, D. (2025, 14 Feb). Amendments To The PAA Must Guarantee The Right To Protest Without Fear. Amnesty Malaysia. Diperoleh dari: <https://www.amnesty.my/2025/02/14/amendments-to-the-paa-must-guarantee-the-right-to-protest-without-fear/>. Laman diakses pada 16 Feb 2025.

[xl] Seraj, Z. (2025, February 13). No more consent needed: Peaceful Assembly Act to be amended, Section 11 requirement to be scrapped, says PM Anwar. Malay Mail. Diperoleh dari: <https://www.malaymail.com/news/malaysia/2025/02/13/no-more-consent-needed-peaceful-assembly-act-to-be-amended-section-11-requirement-to-be-scrapped-says-pm-anwar/166509>. Laman diakses pada 13 Feb 2025.

[xli] [1976] QB 142, 178.

Photo Credits to https://www.amnesty.my